Amaç
Kanser sağkalım süresinin uzamasıyla birlikte uzun dönem psikolojik uyum giderek önem kazanmaktadır. Bu çalışmanın amacı, adjuvan tedavi döneminden uzun süreli hastalıksız sağkalıma kadar uzanan süreçte anksiyete, depresyon ve uyumlu inkâr (pozitif yeniden değerlendirme) düzeylerindeki değişimi incelemek ve kişilik özelliklerinin bu örüntüler üzerindeki rolünü değerlendirmektir.

Gereç ve Yöntem
Bu çok merkezli, kesitsel çalışma Türkiye genelinde 22 onkoloji merkezinde yürütülmüş olup, lokal veya uzak nüksü olmayan 694 kanserden sağ kalan bireyi kapsamaktadır. Hastalar adjuvan tedavi, tedavi bitiminden sonra 1–5 yıl, 6–10 yıl ve ≥11 yıl olmak üzere dört gruba ayrılmıştır. HADS, MAC ve Eysenck Kişilik Anketi Kısa Formu uygulanmış; analizlerde tek/iki yönlü varyans ve çoklu doğrusal regresyon yöntemleri kullanılmıştır.

Bulgular
Sağkalım süresi uzadıkça anksiyete düzeyleri anlamlı olarak azalmıştır; HADS-anksiyete puanları adjuvan dönemde 9,52±3,37, 1–5 yılda 8,96±3,34, 6–10 yılda 7,48±4,48 ve ≥11 yılda 7,96±4,74 olarak saptanmıştır (p<0,001). Buna karşılık depresyon puanları sırasıyla 7,44±3,12, 8,14±3,48, 8,74±4,16 ve 9,37±4,42 düzeylerine yükselmiştir (p<0,001).

Endişeli uğraş puanları sağkalım süresiyle birlikte azalmış (16,37±3,33 → 14,12±2,48), mücadeleci ruh (22,44±3,12 → 24,74±3,94) ve pozitif yeniden değerlendirme (20,94±2,96 → 22,96±3,96) puanları ise artmıştır (tümü için p<0,001). Çaresizlik–ümitsizlik puanlarında hafif fakat anlamlı bir artış izlenmiştir (12,44±3,96 → 14,48±3,96).

Dışadönük bireylerde anksiyete (7,94±3,12) ve depresyon (8,34±3,34) daha düşük, nörotik bireylerde ise daha yüksek bulunmuştur (anksiyete 9,52±3,19, depresyon 9,09±4,01; p<0,001). Pozitif yeniden değerlendirme dışadönük bireylerde en yüksek düzeydedir (22,94±3,94).

Zaman ve kişilik özelliklerinin tüm psikolojik değişkenler üzerinde bağımsız ana etkileri vardır (p<0,05). Zaman × kişilik etkileşimi anksiyete (p=0,037), endişeli uğraş (p=0,037) ve çaresizlik–ümitsizlik (p=0,048) için anlamlıdır. Regresyon analizinde pozitif yeniden değerlendirme için model anlamlı bulunmuş (R²=0,37; p<0,001); uzun sağkalım süresi (β=0,27) ve mücadeleci ruh (β=0,34) pozitif, depresyon ve içedönük kişilik yapısı negatif belirleyiciler olarak saptanmıştır (p<0,05).

Sonuç
Kanserden sağ kalan bireylerde psikolojik uyum zaman içinde değişmekte, ancak bu süreç kişilik özellikleri tarafından güçlü biçimde şekillenmektedir. Uzun dönem sağkalımda uyumlu inkârın artması, bilişsel yeniden yapılandırmayı destekleyen adaptif bir baş etme biçimine işaret etmektedir. Bulgular, kişilik temelli psikososyal destek yaklaşımlarının önemini vurgulamaktadır.